Van een diagnose kun je ziek worden

21 augustus 2017

Vandaag verschijnt in De Standaard een opiniestuk waarin Hedwig Verhaegen, directeur Kennis en Beleid bij Kom op tegen Kanker, en Ann Van den Bruel (Universiteit van Oxford) stellen dat overdiagnose een bedreiging is voor de volksgezondheid.

Huisartsen moeten daarom hun patiënten inlichten over de risico's.
Lees hieronder het volledige opiniestuk.
Overdiagnose is de ultieme medische triomf: patiënten behandelen voor een ziekte waarvan ze nooit last gehad zouden hebben, garandeert de perfecte uitkomst. In onze hoogtechnologische medische wereld spenderen we meer en meer tijd aan het vinden van ziekten waarvan de patiënt (nog) geen last heeft, ‘om er op tijd bij te zijn’.

We gaan er dan vanuit dat elke ziekte altijd erger wordt, en hopen door vroeg in te grijpen de patiënt een beter en langer leven te bieden. De paradox is dat dit optimistische scenario nu net een bedreiging kan worden voor onze gezondheid. Een belangrijk probleem is namelijk dat lang niet elke beginnende ziekte ook verder doorgroeit naar een ziekte die ons problemen bezorgt. Het opsporen of diagnosticeren van een ziekte waarvan we anders nooit last zouden gehad hebben, is overdiagnose. Hadden we niets gedaan, dan zou die ziekte nooit symptomen hebben veroorzaakt en ook het leven van die persoon niet hebben verkort. Maar omdat we het verschil niet kunnen zien tussen een echte ziekte die wel problemen zal veroorzaken en een overdiagnose, wordt iedereen behandeld. Bij overdiagnose zal die behandeling geen positief effect hebben (de patiënt was eigenlijk niet ziek), maar wel een negatief effect (bijwerkingen maken geen onderscheid tussen zieken of niet-zieken).

 

Overdiagnose is het belangrijkste nadelige effect van kankerscreening: sommige kankers groeien zo traag dat ze nooit problemen veroorzaken tijdens het leven van die persoon. Juist omdat de traag groeiende kankers rustig blijven zitten zonder symptomen te veroorzaken, is er veel kans dat we hen vinden bij een kankeronderzoek, terwijl de gevaarlijke snelgroeiende kankers snel symptomen veroorzaken en gediagnosticeerd worden tussen twee kankeronderzoeken in.

Het probleem is overigens groter dan kanker alleen. Diagnostische technologie wordt alsmaar beter: we kunnen nu bloedklonters van 2-3 mm in de longen opsporen, maar niemand weet zeker of die eigenlijk gevaarlijk zijn en wie we wel of niet moeten behandelen. De criteria voor ziekten zoals pre-diabetes (een voorstadium van suikerziekte) worden uitgebreid, zodat meer mensen hieraan voldoen en een behandeling krijgen; één op de drie volwassenen in het Verenigd Koninkrijk voldoet nu aan de criteria voor pre-diabetes. Een aangepaste levensstijl zou de langetermijngevolgen voor deze mensen kunnen verbeteren, maar het valt op dat de meesten behandeld worden met diabetesmedicijnen waarvan in deze specifieke situatie nog geen positief langetermijneffect werd aangetoond. Daarenboven verkiezen artsen overdiagnose boven een gemiste diagnose. Een gemiste diagnose is mogelijk dramatisch, een patiënt te veel op diabetesmedicatie is dat veel minder. Ook angst voor de juridische gevolgen kan artsen in de richting van overdiagnose duwen. En tenslotte hechten we als maatschappij, zowel artsen als patiënten, waarde aan een diagnostisch label op zich, ook al levert het niet direct iets op.

 

Maar zelfs al levert het niets op, er is altijd schade. Om te beginnen ondervinden patiënten die onnodig behandeld worden, schade van de behandeling zelf. Een bloedklonter behandelen gaat gepaard met een risico op levensbedreigende bloedingen; een operatie voor prostaatkanker leidt tot erectiestoornissen bij één op de drie mannen; de straling bij een mammografie kan het hart aantasten.

Daarnaast kunnen mensen schade ondervinden van het onterechte diagnostische label. Een verzekering kan geweigerd worden, bijvoorbeeld, maar mensen gaan zichzelf ook als een zieke beschouwen, met alle mogelijke psychische gevolgen. Tenslotte kunnen we onze tijd en ons geld maar één keer opdoen. Wat we uitgeven aan overdiagnose, kunnen we niet meer spenderen aan andere gezondheidsproblemen, zoals de broodnodige hulp aan adolescenten met psychische problemen of extra financiering voor palliatieve zorg, om maar enkele voorbeelden te noemen.

Toch is het misschien beter om te voorzichtig te zijn? Misschien heb ik liever bijwerkingen van medicijnen dan te sterven aan die ziekte? Klopt natuurlijk, alleen kunnen er in sommige gevallen veel meer mensen zijn die last hebben van de gevolgen van overdiagnose dan er zijn die het voordeel genieten van een vroege opsporing. Slechts één op de drie patiënten met pre-diabetes krijgen later ook echt diabetes. Soms is er zelfs geen duidelijk voordeel van een vroege opsporing, en valt de balans duidelijk negatief uit, zoals in het geval van prostaatkankeropsporing. Daar waar er wel voordeel is – de opsporing van dikkedarmkanker vermindert het risico dat je aan dikkedarmkanker overlijdt – kan de balans tussen voor- en nadelen positief uitvallen voor de ene persoon en negatief voor iemand anders. Veel hangt af van wat elk individu belangrijk vindt. Om die balans te kunnen opmaken, moeten patiënten wel goede informatie over deze voor- en nadelen krijgen.


De Vlaamse overheid zou in haar communicatie over de bevolkingsonderzoeken naar kanker op een evenwichtigere manier de voor- en nadelen aan bod kunnen laten komen. Ook artsen kunnen het gesprek met hun patiënten hierover pas echt goed voeren als ze zich bewust zijn van de risico’s van overdiagnose. Om hieraan tegemoet te komen, werkt Domus Medica, de grootste huisartsenvereniging, momenteel in samenwerking met Kom op tegen Kanker een training uit voor huisartsen om over deze risico’s te communiceren met hun patiënten. Op die manier hopen we de patiënt optimaal te helpen een keuze te maken die overeenkomt met zijn waarden en voorkeuren. Het is tenslotte aan ieder van ons, in samenspraak met de huisarts, om te beslissen. (De Standaard, 21 augustus 2017)

Meer informatie over de voor- en nadelen van het vroegtijdig opsporen van kanker: www.allesoverkanker.be/kanker-vroeg-opsporen

 

 

 

 

 

 

Help mee

Doe een gift!